Een belangrijke taak in het begin van je behandeling is het concretiseren van klachten. En het in kaart brengen van factoren die probleemgedrag ontlokken. Een handig hulpmiddel hierbij is de topografische analyse.
In deze blog over het uitvoeren van de topografische analyse lees je onder meer:
- Wat de topografische analyse inhoudt.
- Wanneer een topografische analyse behulpzaam is.
- Hoe je een topografische analyse uitvoert.
- Hoe je topografische analyse imaginair uitvoert.
- Aandachtspunten bij het uitvoeren van een topografische analyse.
Infographic over het uitvoeren van een topografische analyse
Een beknopte samenvatting en een handig werkformulier vind je in onderstaande Infographic.
Wat is een topografische analyse?
Met een topografische analyse breng je aan de hand van een concreet voorbeeld in kaart wat uitlokkers van een bepaald probleemgedrag zijn. Als je cliënt bijvoorbeeld last heeft van eetbuiten, dan helpt een topografische analyse om de uitlokkers voor deze eetbuien te identificeren. Stap-voor-stap doorloop je een concrete eerdere gebeurtenis waarbij een eetbui plaatsvond. Je staat samen met je cliënt stil bij verschillende factoren die voorafgaand aan en tijdens de eetbui plaatsvonden.
Wanneer is een topografische analyse behulpzaam?
Een topografische analyse is binnen de cognitieve gedragstherapie (CGT) met name behulpzaam bij het identificeren van ontlokkers voor probleemgedrag. Bij probleemgedrag kun je denken aan overmatig alcoholgebruik, drugsgebruik, eetbuien, agressieproblemen en delictanalyses, maar ook aan meer angstgestuurd gedrag, zoals het vermijden van situaties, het niet aangeven van grenzen, het niet nemen van pauzes, overwerken, enzovoort.
Ook helpt een topografische analyse bij het concretiseren van het probleemgedrag. Regelmatig rapporteren cliënten bij aanmelding abstracte gedragspatronen. Voorbeelden van meer abstracte gedragspatronen zijn: “ik stel hoge eisen aan mezelf”, “ik heb last van zelfdestructief gedrag” of “ik ga situaties uit de weg”. De topografische analyse helpt om deze abstract geformuleerde gedragspatronen te concretiseren.
Het uitvoeren van een topografische analyse vormt het vertrekpunt om samen met je cliënt functieanalyses en betekenisanalyses op te stellen. Op basis van deze analyses kan worden bepaald hoe met behandelinterventies de gedragsketen kan worden doorbroken. Bij behandelinterventies kun je denken aan motiverende gespreksvoering, gedragstherapeutische interventies of aan cognitieve interventies zoals de rechtbankmetafoor of de taartpunt-techniek.
Hoe voer je een topografische analyse uit?
Er zijn verschillende manieren hoe je een topografische analyse (TA) uitvoert. De volgende vormen zijn het meest voorkomend:
- Door een therapeutisch interview
- Met een imaginatie
- Als registratie-opdracht
Therapeutisch interview
Bij het therapeutisch interview vraag je in gespreksvorm naar een concreet voorbeeld (van bijvoorbeeld afgelopen week) waarop het probleemgedrag plaatsvond. Ook een ingevuld G-schema kan het vertrekpunt vormen om een TA uit te voeren. In gespreksvorm vraag je vervolgens bij dit concrete voorbeeld uit wat de uitlokkende factoren zijn. Je vraagt concreet de volgende factoren uit:
- Gebeurtenissen binnen je cliënt
Voorbeeldvragen: Wat dacht je, wat voelde je? - Gedragingen van je cliënt
Voorbeeldvraag: Wat deed je? - Externe gebeurtenissen
Voorbeeldvragen: Wat gebeurde er? Wat deed die ander?
In bovenstaande video trof je een voorbeeld van een uitgevoerde TA in de vorm van een therapeutisch interview.
Registratie-opdracht
Je kunt een topografische analyse ook uitvoeren met behulp van een registratie-oefening. In dat geval vraag je een cliënt om voor de volgende sessie bij te houden wanneer het problematische gedrag voorkwam. Daarbij vraag je je cliënt om bij te houden wat er aan het gedrag voorafging en wat de eventuele gevolgen van het gedrag waren.
Topografische analyse als imaginatie
Ook kun je een TA uitvoeren in de vorm van een imaginatie. In dat geval vraag je je cliënt om de ogen te sluiten en in verbeelding terug te gaan naar een concreet moment van afgelopen week waarop het probleemgedrag plaatsvond. Je cliënt vertelt in de tegenwoordige tijd en in de “ik-vorm” wat die tijdens deze situatie meemaakt. Ook hierbij wil je geïdentificeerd krijgen welke gebeurtenissen binnen en buiten je cliënt ontlokkend zijn voor het probleemgedrag. Omdat je cliënt de gebeurtenis (in verbeelding) opnieuw beleeft, stel je als therapeut je vragen tijdens de imaginatie in de tegenwoordige tijd.
Een voorbeeld van een geïmagineerde topografische analyse vind je hieronder:
Aandachtspunten bij de TA
Het uitvoeren van een TA brengt een aantal aandachtspunten en spelregels met zich mee. De belangrijkste zal ik hieronder met je doornemen:
Werk samen
Belangrijk aan therapie (en dus ook aan de TA) is dat het een samenwerking is tussen cliënt en therapeut. Wees dus ook transparant over wat je doet en neem je cliënt daarin mee. Voor jou als therapeut kan duidelijk zijn dat je een TA wilt uitvoeren, maar een cliënt kan niet in je hoofd kijken 🙂
Noem het belang en doel van de TA
Neem je cliënt mee in de vraag wat je met deze TA wilt bereiken/ wat het doel ervan is. Het helpt daarbij vaak om klacht, doel en methode aan elkaar te koppelen. Bijvoorbeeld: “Je hebt me verteld dat je last hebt van eetbuien (klacht). Om die te kunnen verminderen, is het belangrijk dat we gaan zien in welke situaties die eetbuien met name voorkomen (doel). Om daar meer zicht op te krijgen, zou ik nu een oefening met je willen doen”.
Vraag expliciet instemming
Zoals gezegd, is een goede samenwerking essentieel. Om die samenwerking te bevorderen, is het belangrijk om cliënt instemming voor deze oefening te vragen. Vraag voordat je de TA start dus of je cliënt daarmee akkoord gaat. Bovenstaande instructie kun je op laten volgen door de vraag “Vind je dat oké?”
Geef uitleg over de TA
Geef voorafgaand aan en tijdens de TA uitleg over wat de TA inhoudt en wat je daarbij van cliënt verwacht. Bijvoorbeeld door de volgende zinnen: “Wat ik je straks wil vragen, is om (in verbeelding) terug te gaan naar een specifiek moment van afgelopen week waarop een eetbui optrad. En stil te staan bij verschillende onderdelen die aan de eetbui voorafgingen. Ik zal je daarbij helpen”.
Heb oog voor onprettige emoties
Het is niet ongewoon dat een TA onprettige emoties met zich meebrengt. Het concretiseren van tastbare voorbeelden (zeker in de vorm van een imaginatie) activeert vaak meer emotionele lading dan cliënten vooraf verwachten. Denk hierbij aan schaamte, verdriet, spanning, angst of woede. Dat is op zich niet erg, maar wel goed om vooraf te weten. Benoem deze verwachting vooraf, normaliseer deze emoties en vooral: ga hier responsief mee om.
Schrijf mee en vat samen
Geef aan het eind van de TA een samenvatting van de belangrijkste bevindingen. Voel je ook vrij om tijdens de TA mee te schrijven; daarmee maak je het jezelf makkelijker om de verschillende genoemde ontlokkers te onthouden. Noem in je samenvatting achteraf welke interne en externe factoren aan het uitgevoerde probleemgedrag lijken te hebben bijgedragen.
Tot besluit
Hopelijk helpen deze handvatten en voorbeelden je bij het uitvoeren van een topografische analyse. Mocht je je deze (of andere) technieken in een veilige en inspirerende cursusomgeving eigen willen maken, dan ben je van harte welkom bij de Basiscursus Cognitieve Gedragstherapie (Basiscursus CGT) en (bij meer complexe casuïstiek) de Vervolgcursus Cognitieve Gedragstherapie (Vervolgcursus CGT). Tijdens deze cursussen gaan we dieper in op deze technieken en valkuilen die je hierbij kunt tegenkomen.
